SEPA Masterclass Việt Nam — Phần III: Phương Pháp Luận SEPA-VN
Sức Mạnh Tương Đối Trên Một Thị Trường Không Có Chỉ Số Điều Chỉnh Theo Free Float Chuẩn
Trong bộ tám điều kiện Trend Template ở Chương 22, điều kiện thứ tám — xếp hạng sức mạnh tương đối cao — dễ bị xem nhẹ vì nó không phải một quy tắc hình học đơn giản như "giá trên đường trung bình động." Nhưng về mặt logic đầu tư, đây có thể là điều kiện quan trọng nhất trong toàn bộ danh sách. Bảy điều kiện còn lại xác nhận rằng một cổ phiếu đang trong xu hướng tăng có cấu trúc lành mạnh; sức mạnh tương đối trả lời một câu hỏi khác và bổ sung: cổ phiếu này có đang tăng tốt hơn phần còn lại của thị trường hay không — tức là nó có đang thu hút một tỷ trọng dòng vốn không cân xứng so với các cơ hội đầu tư thay thế khác hay không.
Nguyên lý nền tảng, mang tính phổ quát và không phụ thuộc vào bất kỳ thị trường cụ thể nào: dòng vốn tổ chức lớn, khi đã quyết định một câu chuyện tăng trưởng nào đó hấp dẫn, thường tập trung vào một số ít cổ phiếu dẫn dắt thay vì phân bổ đều khắp thị trường. Sức mạnh tương đối là công cụ định lượng để phát hiện trước — hoặc ít nhất là sớm — những cổ phiếu đang nhận được sự tập trung dòng vốn không cân xứng đó, trước khi nó trở nên hiển nhiên với đại chúng thị trường.
Như đã giới thiệu ở Chương 2, Mục 2.4, thị trường Việt Nam không có một chỉ số chuẩn phổ quát duy nhất đóng vai trò tương tự S&P 500 tại Mỹ. Việc chọn sai benchmark để tính sức mạnh tương đối tạo ra một lỗi hệ thống tinh vi nhưng nghiêm trọng: nó có thể khiến một cổ phiếu thực sự mạnh (so với nhóm cùng loại) bị xếp hạng thấp một cách giả tạo, hoặc ngược lại, khiến một cổ phiếu yếu bị xếp hạng cao giả tạo — chỉ vì so sánh nó với một chỉ số không phản ánh đúng "vũ trụ cạnh tranh" thực sự của dòng vốn đang xem xét cổ phiếu đó.
Thay vì tìm kiếm một benchmark "đúng" duy nhất, phương pháp SEPA-VN đề xuất một khung so sánh ba lớp, mỗi lớp trả lời một câu hỏi khác nhau và cùng nhau tạo ra một bức tranh đầy đủ hơn nhiều so với một con số xếp hạng đơn lẻ:
Cổ phiếu HOSE so với VN-Index hoặc VNAllshare; cổ phiếu HNX so với HNX-Index; cổ phiếu UPCOM so với UPCOM-Index (dù cần thận trọng với chỉ số này do bị chi phối bởi một số ít mã lớn kém thanh khoản như đã lưu ý ở Chương 2). Lớp so sánh này trả lời câu hỏi: "Cổ phiếu này có đang thắng chính sàn giao dịch của nó không?"
Sử dụng các chỉ số phân nhóm vốn hóa như VNMidcap, VNSmallcap khi có sẵn và phù hợp, để loại trừ hiệu ứng "cổ phiếu vốn hóa lớn luôn có xu hướng ổn định hơn, ít biến động hơn cổ phiếu vốn hóa nhỏ" gây nhiễu cho phép so sánh trực tiếp. Lớp này trả lời câu hỏi: "Cổ phiếu này có đang thắng các cổ phiếu cùng nhóm quy mô vốn hóa không?"
Đây là lớp so sánh có giá trị thực hành cao nhất cho việc tìm kiếm cổ phiếu dẫn dắt thực sự: so sánh trực tiếp một cổ phiếu với các đối thủ cạnh tranh cùng ngành hoặc cùng phân khúc kinh doanh. Một cổ phiếu ngân hàng cần được so sánh chủ yếu với các ngân hàng khác, không phải với toàn bộ VN-Index — vì dòng vốn tổ chức khi quyết định phân bổ vào ngành ngân hàng thường sẽ chọn ngân hàng mạnh nhất trong nhóm, và chính sự so sánh nội ngành này mới thực sự phản ánh "ai đang dẫn dắt" theo nghĩa có ý nghĩa đầu tư thực tiễn. Chương 30 sẽ mở rộng khái niệm này thành phương pháp xác định "cổ phiếu dẫn dắt ngành" một cách hệ thống.
Nhiều chỉ số tại các thị trường phát triển được tính theo trọng số vốn hóa thị trường đã điều chỉnh theo free float (tức chỉ tính phần cổ phần thực sự lưu hành tự do, loại trừ phần bị khóa bởi sở hữu chiến lược, nhà nước, hoặc nội bộ). Với các chỉ số hoặc phương pháp tính không điều chỉnh đầy đủ theo free float, một cổ phiếu có vốn hóa danh nghĩa lớn nhưng free float thực tế nhỏ (do sở hữu nhà nước hoặc gia đình sáng lập lớn — hiện tượng phổ biến ở nhiều doanh nghiệp Việt Nam) có thể ảnh hưởng không tương xứng đến biến động chỉ số so với "trọng lượng" giao dịch thực tế của nó. Đối với người tính sức mạnh tương đối bằng cách tự xây dựng benchmark trung bình ngành (thay vì dùng chỉ số công bố sẵn), cần cân nhắc sử dụng trọng số theo giá trị giao dịch thực tế (turnover-weighted) thay vì trọng số vốn hóa thị trường danh nghĩa, để tránh một vài cổ phiếu có free float thấp làm méo mó bức tranh trung bình ngành.
Về mặt công thức, chỉ báo sức mạnh tương đối trong phương pháp SEPA-VN được xây dựng dựa trên nguyên lý so sánh hiệu suất giá của một cổ phiếu với hiệu suất giá của benchmark tương ứng qua nhiều khung thời gian (thường kết hợp các khung ngắn hạn, trung hạn, và dài hạn với trọng số ưu tiên khung thời gian gần hơn), sau đó xếp hạng theo phân vị so với toàn bộ vũ trụ cổ phiếu đang được xem xét. Điểm khác biệt quan trọng cho phiên bản SEPA-VN so với cách tính tiêu chuẩn:
| Thành phần công thức | Điều chỉnh SEPA-VN |
|---|---|
| Vũ trụ so sánh (universe) | Nên tính riêng biệt theo từng sàn niêm yết (HOSE/HNX/UPCOM) thay vì gộp chung toàn thị trường, vì đặc điểm thanh khoản và biên độ giá khác nhau đáng kể giữa các sàn (Chương 2) sẽ làm méo phân vị xếp hạng nếu gộp chung |
| Khung thời gian tính toán | Cần rút ngắn tương đối so với chuẩn thị trường phát triển, do các chu kỳ thị trường Việt Nam nén chặt hơn (Chương 1, Mục 1.2) — một khung thời gian dài kiểu chuẩn phương Tây có nguy cơ vẫn phản ánh chu kỳ trước đó đã kết thúc |
| Xử lý dữ liệu thiếu (cổ phiếu mới niêm yết/chuyển sàn) | Cần quy tắc riêng cho cổ phiếu chưa đủ lịch sử giá để tính đầy đủ các khung thời gian dài hạn, tránh loại bỏ nhầm các ứng viên IPO Base tiềm năng (Chương 27) |
Như đã minh họa qua case study lịch sử ở Chương 8 (Mục 8.4) và Chương 9 (Mục 9.6), giá trị của sức mạnh tương đối thể hiện rõ nhất không phải trong một thị trường tăng giá rộng khắp — khi hầu như mọi cổ phiếu đều tăng và sự phân hóa khó nhận biết — mà trong giai đoạn thị trường chung khó khăn hoặc đi ngang. Một cổ phiếu duy trì được cấu trúc giá tương đối vững, thậm chí tạo đỉnh mới, trong khi phần lớn thị trường đang giảm hoặc đi ngang, là một trong những tín hiệu sức mạnh tương đối có giá trị dự báo cao nhất trong toàn bộ phương pháp SEPA-VN — thường phản ánh dòng vốn tổ chức đang tích lũy có chủ đích bất chấp tâm lý bi quan chung của đám đông.
Đối với nhà phân tích định lượng: khi xây dựng chỉ báo sức mạnh tương đối tự động cho toàn thị trường (Chương 39), nên tính đồng thời cả ba lớp xếp hạng (toàn thị trường theo sàn, nhóm vốn hóa, nội ngành) như các trường dữ liệu riêng biệt thay vì gộp thành một điểm số tổng hợp duy nhất ngay từ đầu — việc giữ ba lớp tách biệt cho phép lọc linh hoạt hơn nhiều (ví dụ tìm kiếm cổ phiếu mạnh nội ngành nhưng chưa mạnh toàn thị trường, thường là dấu hiệu sớm của một cổ phiếu dẫn dắt tiềm năng trước khi được đại chúng chú ý) so với việc gộp sớm thành một con số duy nhất che khuất sự khác biệt giữa ba lớp.